«آب دهان شیطان» در موزه!

راحله عبدالحسینی| خبرنگار:

ششمین جایگاه سوخت در خیابان سعدی قرار است به‌زودی با عنوان نخستین موزه پمپ بنزین در تهران افتتاح شود؛ جایگاهی که کاشی‌های هفت رنگ دارد سال 1317 راه‌اندازی شد و تا سال 1370 فعال بود. قدمت این جایگاه و بنای زیبایش باعث شد به ثبت میراث فرهنگی برسد. با این حال مورد بی‌مهری قرار گرفت و از آنجا که پشت مترو دروازه دولت بود هواکش مترو در میان جایگاه ساخته شد. تا اینکه کارشناسان به این نتیجه رسیدند که تخریب هواکش مترو بلامانع است و بازسازی جایگاه برای افتتاح موزه پمپ بنزین تهران در دستور کار موزه و مرکز اسناد صنعت نفت قرار گرفت. موزه پمپ بنزین این روزها فاز دوم بازسازی را می‌گذراند.

خودرو، سوغات مظفرالدین شاه از فرنگ بود. کم‌کم تعداد خودروها بیشتر شد و دیگر نمی‌شد بنزین را از عطاری و بقالی خرید. باید فکری به حال فروش بنزین می‌شد. اینکه برخی از نفت‌فروش‌های دکاندار هم حاضر به فروش بنزین نمی‌شدند دلیلی داشت. 

آن زمان که به دوچرخه می‌گفتند پسر شیطان چون باورشان نمی‌شد کسی بتواند روی 2چرخ تعادلش را حفظ کند پس باید دست شیطان در میان باشد، به بنزین هم که با یک جرقه آتش می‌گرفت، طبق کتاب طهران قدیم نوشته نصرالله‌حدادی می‌گفتند آب دهان شیطان. به هر حال چاره‌ای نبود و برای این سوغات تازه از فرنگ آمده باید سوخت تهیه می‌شد. شرکت نفت انگلیس به شرط اینکه قهوه چی‌ها و کاروانسرادارها در 50درصد فروش بنزین شریک باشند پیت‌های حلبی 15لیتری بنزین را تهیه کرد و در اختیار آنها قرار داد. 

تهران در اوایل دوره پهلوی اول صاحب جایگاه‌های سوخت یا همان پمپ بنزین شد. نخستین پمپ بنزین سال 1310 در تقاطع خیابان‌های مولوی و ولی‌عصر(عج)(پهلوی) ساخته شد و به‌ترتیب جایگاه‌های دیگری در نقاط مختلف ایجاد شد تا سال 1317 که ششمین جایگاه در خیابان سعدی، نرسیده به خیابان انقلاب ساخته شد. جایگاهی که فقط یک سکو داشت و بنای آن مطابق ذوق و سلیقه معماری ایران با آجرها و طاق‌نما و کاشی‌های هفت رنگ و معرق ساخته شد. این جایگاه تا سال 1370 فعالیت می‌کرد ولی بعد از آن زیر سایه مترو دروازه دولت از یادها رفت. گرچه در میراث فرهنگی به ثبت رسیده بود اما تا 2سال پیش متروک مانده بود تا اینکه مورد توجه مسئولان موزه صنعت نفت قرار گرفت و با همکاری مسئولان شهرداری منطقه 12 و شرکت مترو مالکیت بنا در اختیار شرکت ملی نفت ایران قرار گرفت و بازسازی جایگاه برای نخستین موزه پمپ بنزین تهران آغاز شد. جایگاه در همسایگی بن‌بست فیات قرار دارد؛ بن‌بستی که نمایندگی اصلی خودرو فیات در دهه40 در این محل قرار داشت. نام بن‌بست همچنان به نام فیات مانده است. 



بازسازی طبق اسناد و عکس‌ها 

سال 1395 احیا و بازسازی موزه پمپ بنزین در دستور کار قرار گرفت. «مریم اسماعیلی» کارشناس مدیریت موزه‌ها و مرکز اسناد صنعت نفت با بیان اینکه فاز اول کار انجام شده است می‌گوید: «تخریب هواکش مترو به گفته کارشناسان مترو در این محل مانعی نداشت. فاز اول کار شامل مراحل مرمت جایگاه قدیمی بود. برخی از کاشی‌هایی که در سردر و دیوار جایگاه به کار رفته با گذر سال‌ها افتاده و جایشان خالی بود. تک تک کاشی‌ها را مطابق با نمونه اصلی به کاشیکاران اصفهانی سفارش دادیم و درست سر جای خودشان گذاشتیم تا مثل روز اول باشد. رنگ اصلی آجر دیوار قدیمی جایگاه از بین رفته بود و روی آن رنگ سفید زده بودند. تمام دیوارها ساب زده شد. بعد از آن ‌بند‌کشی و دانه‌گذاری و ایزوگام سقف هم انجام شد.»

 با این کار به نظر می‌رسد ششمین پمپ بنزین تهران به‌زودی لباس نو بر تن می‌کند. اما کارشناس موزه تأکید می‌کند که به هیچ عنوان نوسازی و تغییر هویت بنا در برنامه‌شان نیست: «سعی داریم جایگاه را طبق نقشه و عکس و سندهای قدیمی بازسازی کنیم. مساحت جایگاه حدود 600‌مترمربع است. پیش از آغاز فاز اول، عکس‌ها، فیلم‌ها و دیگر سوابق مستند تاریخی و گفت‌وگو با اهالی محل و پیشکسوتان صنعت نفت انجام شد. با این کار جایگاه با همان شکل و شمایل فقط احیا می‌شود و در اصل بنا هیچ تغییری پدید نمی‌آید.»


یک سکوی سوخت‌گیری 

ساختمان اداری جایگاه شامل 3 اتاقک و یک ورودی اصلی آجری و یک طاق‌نمای بزرگ با کاشی‌های هفت رنگ است. گوشه‌ای از موزه پمپ بنزین اتاقک کوچکی هست که روزگار سرپا بودنش را فقط باید در میان خاطرات موسپید کرده‌های خیابان سعدی و محله‌های اطراف دنبال کرد. اتاقکی در کنار جایگاه پمپ بنزین که مردم از آن نفت می‌خریدند و چراغ‌ها و بخاری‌ها را روشن می‌کردند.

اتاقک هم مراحل بازسازی را می‌گذراند و قرار است پیت‌های قدیمی در آن جانمایی شود. طبق اسناد، این جایگاه در ابتدای تأسیس با توجه به مقتضیات زمان و تعداد خودروها فقط یک سکوی سوخت‌گیری داشته و بعدها 2سکوی دیگر به آن اضافه شد. سایبان فلزی هم دهه 50 به این جایگاه اضافه شده که در این طرح حفظ و مرمت شد. 

در بازسازی جایگاه 6سکو بازسازی شد که 4 سکو مسیر مخزن بنزین تا نازل را در قالب یک ویترین شیشه‌ای نشان می‌دهند. با پایان فاز اول و مراحل بازسازی جایگاه، حالا دیوارکشی در ضلع شرقی جایگاه، نورپردازی و جانمایی وسایل قدیمی باقی مانده است که در فاز دوم انجام می‌شود و حدود 4ماه دیگر شاهد افتتاح نخستین موزه پمپ بنزین تهران خواهیم بود. 



در این موزه چه خواهیم دید؟ 

علاوه بر معماری ساده و زیبای این جایگاه، در موزه پمپ بنزین موارد جالب دیگری به نمایش گذاشته می‌شود. 

مسیر جریان بنزین از مخزن تا لوله نازل در 4 سکو، مسیر چرخش بنزین در داخل یکی از تلمبه‌های قدیمی و مسیر جریان بنزین از باک تا موتور خودرو در یک ویترین شیشه‌ای برای بازدیدکنندگان به نمایش درمی‌آید. تانکر قدیمی لیلاند، سوخت‌رسانی این جایگاه در سال 1326 را انجام می‌داده و یکی از وسایل قدیمی موزه است. یک دستگاه تاکسی بنز190، یک دستگاه فولکس قورباغه قرمز و یک دستگاه موتورسیکلت هم در گنجینه نفت موجود است که به این موزه منتقل می‌شود و در سکوها قرار می‌گیرد. سندها شامل کوپن نفت، تمبر با موضوع نفت، نقشه جایگاه در سال 1330، اسناد مربوط به آمار فروش بنزین، گازوئیل و سایر فرآورده‌های نفتی این جایگاه در دهه‌های 40 و 50 و اسنادی راجع به میزان لیتر مخازن در سال‌های مختلف، چراغ‌های نفتی و آگهی‌های روزنامه اطلاعات با موضوع نفت مربوط به حدود 90 سال پیش در این موزه به نمایش گذاشته می‌شود. در این موزه قرار است تلمبه‌های دستی و شیشه‌ای هم روی سکوها جانمایی شود. ششمین جایگاه سوخت‌گیری تهران تا سال 1370 فعال بود. اسماعیلی می‌گوید: «روزی که قرار بود برای آغاز فاز اول بازسازی، تلمبه‌ها جمع‌آوری شود مقدار اندکی بنزین در نازل‌ها باقی مانده بود که به‌عنوان آخرین بنزین این جایگاه در موزه به نمایش گذاشته خواهد شد.» به گفته اسماعیلی آشنایی کودکان و نوجوانان با عملکرد تلمبه و مسیر حرکت بنزین در موتور خودرو از برنامه‌های آموزشی این موزه است. 


   تهران با 10جایگاه پمپ بنزین

نخستین جایگاه پمپ بنزین تهران سال 1310 در تقاطع خیابان‌های ولی‌عصر(عج) و مولوی ساخته شد. بعد از آن پمپ‌بنزین شماره ۲ در خیابان شاهرضا، پمپ بنزین شماره ۳ در خیابان ری نزدیک بازارچه نایب‌السلطنه، پمپ بنزین شماره ۴ در خیابان 15خرداد ایستگاه درخونگاه، پمپ بنزین شماره ۵ در خیابان دروازه شمیران، پمپ بنزین شماره ۶ در خیابان سعدی(دروازه دولت)، پمپ بنزین شماره ۷ در خیابان نظامی پایین‌تر از چهارراه لشکر، پمپ بنزین شماره ۸ در میدان اعدام، پمپ بنزین شماره ۹ در خیابان حافظ، چهارراه یوسف‌آباد و پمپ بنزین شماره ۱۰ در دروازه قزوین ساخته شد. نخستین جایگاه پمپ بنزین در تهران تخریب شده است. سومین جایگاه هم با وجود ثبت در میراث به سرنوشت جایگاه اول دچار شد.